Safevi İmparatorluğu nasıl çöktü? Rudi Matthee’nin kitabı yeni bir bakış sunuyor

VakıfBank Kültür Yayınları, Rudi Matthee’nin kaleme aldığı "Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü" adlı kitabı yayımladı. Kitap, Safevi İmparatorluğu’nun son yüzyılını devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel gerilimlerle inceliyor.

Tarihçiler, Safevi İmparatorluğu’nun gerileme ve çöküşünü imparatorluğun son asrındaki siyasî durgunluk, saraydaki yozlaşma ve ahlaki çözülmenin kaçınılmaz sonucu olarak değerlendiriyor. Rudi Matthee ise bu yerleşik anlatıya karşı çıkıyor. Ona göre gerileme, doğrusal bir hikâyeden çok coğrafi kırılganlıklar, aşiret yapıları, sınırlı ekonomik imkânlar, saray siyaseti, taşra güçleri ve askerî-mali tercihler arasındaki hassas dengelerin bir kriz anında köklü değişimlere yol açtığı karmaşık bir süreç.

Matthee’ye göre Safevi düzeni merkezî ve yekpare bir yapıdan çok, sürekli müzakere edilen kırılgan ittifaklar ağıydı. On yedinci yüzyılın sonlarına doğru bu ağ siyasal birliği sürdürme kapasitesini kaybetti ve imparatorluk parçalanmaya başladı. Sarayına kapanan ve giderek taşradan kopan şah; merkez ile eyaletler arasındaki bağların zayıflaması, ordunun ihmal edilmesi, kısa vadeli para politikaları, hizipçilik ve yolsuzluk karşısında etkisiz kalan yönetimle yapısal sorunları derinleştirdi.

Safevi İran’ı, sınırlarını Osmanlı ve Afgan baskılarına karşı savunamayacak kadar zayıflamış bir askerî yapı ile krizi yönetmekte zorlanan bir merkezî idare arasında sıkıştı. Afgan kabilelerinin 1722’de Isfahan’a girmesi bu uzun birikimin dramatik sonucu olarak ortaya çıktı.

Kitapta Matthee, çöküşü açıklarken dış güçleri de değerlendiriyor. Ona göre Safevi Devleti’nin yıkılışı, dış güçlerin oyunlarına bağlanamaz. "Ulusal" sınırların bugünkü hâliyle bulunmadığı bir dönemde Gılzey Afganlarını "yabancı"dan saymak güç; Safevi diyarının çeperinde merkezle haraç ilişkisi içinde yaşıyorlardı. Afganların İran’a hücumlarını da İran’ın zayıflığının nedeni değil, sonucu olarak görüyor.

Avrupalılar için de benzer bir ayrım yapıyor. Matthee, Safevi döneminde İran’da faaliyet gösteren Portekiz, Felemenk ve İngilizleri 19. yüzyıl yayılmacılığının temsilcileriyle bir tutmanın yanlış olduğunu belirtiyor. 17. yüzyılda hiçbir Avrupa ülkesinin İran’da toprak talebi bulunmuyordu ve ülkede çalışıp yaşayan Avrupalıların sayısı düzinelerle hesaplanabilecek kadar azdı. Arkalarında askerî güç olmadan diplomat, tüccar ve misyonerler şahın hoşgörüsüyle işlerini yürütüyordu. Safeviler Basra Körfezi’ni topraklarının parçası görmediğinden Portekizliler yalnızca Hürmüz’ü işgal edip denetimlerinde tutabildi. Şah Abbas, İngilizlerin denizden yardımıyla Portekizlileri 1622’de zor kullanarak çıkardı. Matthee, yabancı tacirlerin ülkenin uluslararası ticari rolünü artırdığını ve seçkinlerin tükettiği birçok metayı ithal ederek İran’da bolluk yarattığını da belirtiyor.

Kitabın yazarı Rudi Matthee, University of Delaware’de John and Dorothy Munroe Distinguished Professor of History unvanıyla Orta Doğu tarihi dersleri veriyor. Araştırmaları erken modern İran, Safeviler ve Basra Körfezi tarihi üzerine. Ticaret, iktisat, siyaset, gündelik hayat ve imparatorluk krizleri üzerine çalışmalarıyla tanınıyor. Başlıca eserleri arasında The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730 ile The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900 bulunuyor. The Safavid World adlı derlemenin editörü olan Matthee, Safevi ve Kaçar İranı üzerine çok sayıda makale yayımladı, Association for the Study of Persianate Societies’in başkanlığını yürüttü ve çeşitli uluslararası kitap ödülleri kazandı.

Kitabın künyesinde, yayınevi VBKY, kategori Tarih, Türkçesi Aykut Mustak, proje editörü Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut, kapak görseli ve sayfa uygulaması Faruk Özcan, son okuma Mehmet Selim Temel olarak yer alıyor. Kitap 376 sayfa.

Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı